Одахн нег мини нәәҗм өөрд-хальмгуд кезә юн гиҗ келдгнь бичхнчн гиҗ сурв. Келән шинкән дасҗах улс кезә юн гиҗ келхән эндүрәд бәәцхәнә.
Өөрд-хальмгин һольшглт
Амраснь авад эклсв:
Күн нәәдххлә: Бурхнаш! / бурхнөрш! – гидм. «Бурхн өршәтхә» гисн үгәс шулуһар келәд хасгдҗ одсн үг.
Күүнәс юм һольшгар (вежливо) сурхар седхлә, шишлң (специальное) үг мана келнд олзлгдхш. Зуг өөрд-хальмг улс модьрун, зерлг болад биш.
Күүнәс юм сурхларн һольшг айлтаһар (интонация) сурдм. Үүлгүрлҗ келхлә: «Нанд нөкд болыт»↗- зәңгин чилгчәр айлтынь өөдән өрггдәд, тиигчкәд һольшглтын залһвр – ыт, -ит; -ич, үүлдвр үгд (глагол) немгдх. «Эн үүд секич»↗; Делгүр орад ирич↗ - тиигәд эн зәңг йир җөөлн, һольшг болҗ соңгсдна.
Кемр кецу, шальшгта керг күүнәр күцәлһһәр седхлә: «Буйн болтха» гиҗ сурдм.
Жишә: Буйн болтха, маңһдур Элст орад, тендәс күүкм авад ирич/ирит↗. (Элст 300-500 дуунад) Буйн болтха, Москвад намаг күргич.↗
Ааһ авад өг гиснәс оңгдан, эсий?
Мана өөрд-хальмг үг орс «пожалуйста» гидг үгәс гүн чинртә болҗана. Буйн – «добродетель», «благодеяние». Нег сандл, ааһ нааран-цааран тәвсәр күнд буйн болдм бишлм😂.
Зуг, зәрмдән, күн уурлад: Хай, буйн болтха, цаатк ааһан нааран өгич! – гиҗ шүрүлкәдчн оркх. Эс гиҗ: Буйн болтха, эн хораһан ахулыч – гиҗ эк үрндән уурлад келнә. Тернь орс «ради Бога, сделай! – гисн әдл болҗана.
«Хальмг күн хандг уга» – гиҗ келсн үг бәәнә. Эннь дөгәһәд, шооглад келсн болвчн, нег уга биш. Йирин өөрд-хальмгуд орс кевтә мел ханлтан өргәд бәәдм биш.
Ширән нег иргәс давс, шикр болну, ухр болну авч өгхлә терүнднь «Ханҗанав» гиҗ келдг авъяс уга маднд.
Гиичд хот уув чигн, тен дотр, элгн-садндан хотнь идчкәд «ханҗанав» гиҗ келдг болзгот. Йир эвго болх. Ичкевт.🤭 «Аршан болтха» - гивү, болад бәәсн тер. Орҗ ирсн күүнд хот өгх, цә кееҗ өгх зөвтә, тиигәд хот өгвә гиҗ ханлтан өргдм биш. Ханлтан өрглго бәәҗ эс чадхла, орсар «спасибо» гисн деер.
Мана өөрд-хальмг «ханҗанав» моңһл келнә үгин чинрәс оңгдан. Моңһл улс кезә-яна болвчн келг. Маднд юн болв?
Бидн дөрвн зун шаху җил салад, талдад һазрт бәәнәвдн. Мана келн тер цагин туршарт көгҗләд (развиваться), үгмүдин чинрмүд оңгдарад, шин үгмүд һарад одсн болхгов.
«Ханлтан өргҗәнәв», «әвр гидгәр ханув» – гиҗ бидн келдвдн.
«Байрлҗанав» гидг үг бас олзгдна. Үлгүрлҗ келхлә:
- Яһсн сәәхн бүшмүдв энтн, танд йир зокуд – гихлә: - Байрлҗанав - гиҗ хәрүһинь өгхлә болҗана. Таниг байрлулвлм?
Зуг танд ик тус үзүлсн күүнд: «байрлҗанав» гихмтый? Энд «ханҗанав» гисн деер.
Мана «ханҗанав» гидг үгин чинринь ик дааврта орс келнә «спасибо» гидг угәс. Орс, англь келнд тиим юмнд «спасибо» гихлә, юн гиҗ хәрү өгнә? – Не за что – гинәлм. Тиигәд, «не за что» болхла, өөрд-хальмгүдин санаһар нам келәдчн кергго, тиим эсий?
Һольшгар (вежливо) сурхларн мана хальмг келнд шишлң үг берк-берк олзлгдна.
Ик тус күргсн күүнд – «ханҗанав» - гиҗ келдм.
Гемән сурлһн
Орс «извините» болн мана «гемән сурҗанав», «гемм тәвтн» гисн үг бас оңгдан. Йосндан гем һарһад, буру юм кесн болхла, тиигәд гемән күн сурлго яах билә.
Һаза йовдсн күнәс юм сурхла, орсмуд «Извините, …» гиһәд зәрмдән эклнәлм. Манаһар болхла мендинь сурад, тиигәд сурх юман сурдм.
Тоовчлҗ келхлә, талдан келн әмтнә һольшглт эврә келндән аюдан орулад бәәдм биш.
Һанцхн үгмүд, келн зү (грамматика) медсәр болдм биш. Эврә сойлан, әмтнә хәрлцән, авц-бәрцән медхм болҗана. Талдан келн-әмтнә ухан-санан чигн, бийән бәрлһн чигн оңгдан болдм. Мадн, өөрд-хальмгүд бас эврә авъяставидн, эврә һольшгллтин зокалтавидн.
