КӘҖӘ ГӨМБӘСЕ
Гөмбәне атау өчен сөйләшләрдә гембә/гымбә, гереп/гырип/гыриба, гиби, мәшкә, пэн’е/паңгы (Паңгы булдыңмы – кер кызауга 🧺) дигән вариантлар бар. Төрки телләрдә дә гөмбәне белдерә торган сүзләр үтә төрле: башк. әдәби телендә бәшмәк, диал. гөмбә/көмбә, мешкәк/мәшкә; чув. кǎмпа; каз. саңырауқұлақ, төр. mantar, азәр. göbələk, үзб. zamburugʻ, qoʻziqorin, кырг. козу карын, алт. мешке.
🍄🟫 Вариантларның күплеге ата-бабаларыбыз өчен гөмбәнең әһәмияте аз булуын күрсәтә, шул сәбәпле гөмбә атамалары термин буларак шактый соң формалашкан.
🍄🟫 «Биологиядән русча-татарча аңлатмалы сүзлек»тә (1998) киң таралыш алган гөмбәләрне белдергән терминология чагыштырмача тулы бирелгән. Шулар арасында игътибарны кәҗә гөмбәсе җәлеп итә. Авторлар аны русча «козляк» дигәннең эквиваленты дип тәкъдим иткәннәр. Әмма бу белешмәлеккә кадәр күпкә алдан чыккан сүзлекләрдә эзлекле рәвештә бу термин башкача тәрҗемә ителгән: 1927 елгы ботаника терминнары исемлегендә сморчок كه جه ﮔﯘمبه ﺳﯩُ /кәҗә гөмбәсе (кәҗә сүзе ничектер كه به/кәбә шикелле күренсә дә, бу техник хата булса кирәк); 1966 һәм 2007 елгы тулы типтагы татарча-русча сүзлекләрдә кәҗә гөмбәсе «сморчок»; 1959 һәм 2018 елгы шундый ук типтагы русча-татарча сүзлекләрдә сморчок «кәҗә гөмбәсе».
🍄🟫 Шул ук биология терминнары сүзлегендә сморчокны «җыерчалы гөмбә» дигәннәр. Һичшиксез, авторларның кайбер татар атамаларын колактан тартып булса да русныкына якынайту омтылышы күзәтелә. Ягъни рус телендә козляк булгач, татарча да ул гөмбәне «кәҗә»гә 🐐 бәйләргә тырышканнар, ләкин «кәҗә гөмбәсе» термины инде буш булмагач, аны башка атамага күчереп, сморчок өчен яңа сүз уйлап тапканнар. Әкәмәт, билләһи!
🍄🟫 Биологиянең аерым терминнарын тәртипкә салган иң яңа белешмәлек – 2020 елда нәшер ителгән «Үсемлек атамаларының татарча-русча аңлатмалы сүзлеге». Анда гөмбәләр аерым бүлек итеп бирелгән. Шөкер, авторлар тәрҗемәләрне теге биология сүзлегеннән сукырларча шытырдатып күчереп алмаган. Кәҗә гөмбәсе – «сморчок», козляк исә «сыер гөмбәсе» дип тәкъдим ителгән. Шуны да әйтергә кирәк: русчага якынайтумы, юкмы, белмим, ләкин козляктан тыш, сыер гөмбәсенең рус сөйләшләрендә коровяк дигән исеме дә бар икән.
Гөмбәне атау өчен сөйләшләрдә гембә/гымбә, гереп/гырип/гыриба, гиби, мәшкә, пэн’е/паңгы (Паңгы булдыңмы – кер кызауга 🧺) дигән вариантлар бар. Төрки телләрдә дә гөмбәне белдерә торган сүзләр үтә төрле: башк. әдәби телендә бәшмәк, диал. гөмбә/көмбә, мешкәк/мәшкә; чув. кǎмпа; каз. саңырауқұлақ, төр. mantar, азәр. göbələk, үзб. zamburugʻ, qoʻziqorin, кырг. козу карын, алт. мешке.
🍄🟫 Вариантларның күплеге ата-бабаларыбыз өчен гөмбәнең әһәмияте аз булуын күрсәтә, шул сәбәпле гөмбә атамалары термин буларак шактый соң формалашкан.
🍄🟫 «Биологиядән русча-татарча аңлатмалы сүзлек»тә (1998) киң таралыш алган гөмбәләрне белдергән терминология чагыштырмача тулы бирелгән. Шулар арасында игътибарны кәҗә гөмбәсе җәлеп итә. Авторлар аны русча «козляк» дигәннең эквиваленты дип тәкъдим иткәннәр. Әмма бу белешмәлеккә кадәр күпкә алдан чыккан сүзлекләрдә эзлекле рәвештә бу термин башкача тәрҗемә ителгән: 1927 елгы ботаника терминнары исемлегендә сморчок كه جه ﮔﯘمبه ﺳﯩُ /кәҗә гөмбәсе (кәҗә сүзе ничектер كه به/кәбә шикелле күренсә дә, бу техник хата булса кирәк); 1966 һәм 2007 елгы тулы типтагы татарча-русча сүзлекләрдә кәҗә гөмбәсе «сморчок»; 1959 һәм 2018 елгы шундый ук типтагы русча-татарча сүзлекләрдә сморчок «кәҗә гөмбәсе».
🍄🟫 Шул ук биология терминнары сүзлегендә сморчокны «җыерчалы гөмбә» дигәннәр. Һичшиксез, авторларның кайбер татар атамаларын колактан тартып булса да русныкына якынайту омтылышы күзәтелә. Ягъни рус телендә козляк булгач, татарча да ул гөмбәне «кәҗә»гә 🐐 бәйләргә тырышканнар, ләкин «кәҗә гөмбәсе» термины инде буш булмагач, аны башка атамага күчереп, сморчок өчен яңа сүз уйлап тапканнар. Әкәмәт, билләһи!
🍄🟫 Биологиянең аерым терминнарын тәртипкә салган иң яңа белешмәлек – 2020 елда нәшер ителгән «Үсемлек атамаларының татарча-русча аңлатмалы сүзлеге». Анда гөмбәләр аерым бүлек итеп бирелгән. Шөкер, авторлар тәрҗемәләрне теге биология сүзлегеннән сукырларча шытырдатып күчереп алмаган. Кәҗә гөмбәсе – «сморчок», козляк исә «сыер гөмбәсе» дип тәкъдим ителгән. Шуны да әйтергә кирәк: русчага якынайтумы, юкмы, белмим, ләкин козляктан тыш, сыер гөмбәсенең рус сөйләшләрендә коровяк дигән исеме дә бар икән.