КАТОЙКОНИМ
🌏 Ил, төбәк, шәһәр, авыл кебек билгеле бер территориядә яки торак пунктта яшәүчеләрнең 🧑🤝🧑🧑🤝🧑 исеме катойконим яки демоним дип атала. Хәзерге татар телендә катойконимнар, гадәттә, әлеге территория яки торак пункт исеменә -лы/-ле кушымчасы ялганып ясала: казанлы, уфалы, мәскәүле һ. б. ш. Сөйләм телендә күплек санда кулланылган географик атамалар да катойконим буларак йөри: конкурсантлар арасында арчалар, балтачлар, хәтта уфалар да бар иде.
🌍🌎🌏 Аеруча киң төбәкләрдә яшәүчеләрнең исеме этнохороним дип атала. Татар телендә алар да нәкъ катойконимнар калыбында ясала. Мәсәлән, кавказлы, себерле, ураллы, европалы, азияле, африкалы һ. б. ш.
🌐 Бу безгә нигә кирәк, дип утырасыздыр, бәлки? Проблема бар шул, җәмәгать. Телебездә ике яки аннан да артыграк компоненттан гыйбарәт географик атамадан ясалган катойконимнар һәм этнохоронимнар бер сүз булып оеша һәм, әйтелгәнчә, -лы/-ле кушымчасы ала. Бу алай бәхәс тудырмый шикелле (алтынурдалы, түбәнкамалы, түбәнновгородлы, ярчаллылы, яшелүзәнле).
📍📍📍 Әмма югарыда китерелгән дәүләт яки шәһәр исемнәренең берсе дә изафә конструкциясендә түгел (Алтын Урда, Түбән Кама, Яшел Үзән). Изафәле сүзтезмәләрдән катойконимнар ясаганда, сәер генә (ихтимал, миңа гына шулай тоеладыр 😜) бер нәрсә килеп чыга: әйтик, Кама Тамагында яшәүчеләр – каматамагылылар. Моңа карата сорау юк. Балык Бистәсе, Латин Америкасы кебекләрдә яшәүчеләрне ничек атыйбыз? Формаль яктан якын килгәндә, алар балыкбистәселе, латинамерикасылы булырга тиеш. Хет сез нәрсә әйтегез, нигәдер бу миңа һич татарча түгел кебек!
🌿 Исегездәме икән: кайчандыр этүләнечәләр, бакаяфрагычалар кебекләрне караганда да шуңа охшаш сорау килеп чыккан иде. Ул вакытта бу сүзләрне ашказаны, ишегалды ишеләрнең төрләнеше белән чагыштырган идек: ашказаннары (ашказанылар түгел), сәламәт ашказанлы кеше (ашказанылы түгел). Хәзер менә кайбер кайтоконимнарның ясалышы да боларга килеп кушылды. Бу мәсьәләне һич формаль яктан гына чишәргә ярамый кебек, сыман, шикелле.
🌏 Ил, төбәк, шәһәр, авыл кебек билгеле бер территориядә яки торак пунктта яшәүчеләрнең 🧑🤝🧑🧑🤝🧑 исеме катойконим яки демоним дип атала. Хәзерге татар телендә катойконимнар, гадәттә, әлеге территория яки торак пункт исеменә -лы/-ле кушымчасы ялганып ясала: казанлы, уфалы, мәскәүле һ. б. ш. Сөйләм телендә күплек санда кулланылган географик атамалар да катойконим буларак йөри: конкурсантлар арасында арчалар, балтачлар, хәтта уфалар да бар иде.
🌍🌎🌏 Аеруча киң төбәкләрдә яшәүчеләрнең исеме этнохороним дип атала. Татар телендә алар да нәкъ катойконимнар калыбында ясала. Мәсәлән, кавказлы, себерле, ураллы, европалы, азияле, африкалы һ. б. ш.
🌐 Бу безгә нигә кирәк, дип утырасыздыр, бәлки? Проблема бар шул, җәмәгать. Телебездә ике яки аннан да артыграк компоненттан гыйбарәт географик атамадан ясалган катойконимнар һәм этнохоронимнар бер сүз булып оеша һәм, әйтелгәнчә, -лы/-ле кушымчасы ала. Бу алай бәхәс тудырмый шикелле (алтынурдалы, түбәнкамалы, түбәнновгородлы, ярчаллылы, яшелүзәнле).
📍📍📍 Әмма югарыда китерелгән дәүләт яки шәһәр исемнәренең берсе дә изафә конструкциясендә түгел (Алтын Урда, Түбән Кама, Яшел Үзән). Изафәле сүзтезмәләрдән катойконимнар ясаганда, сәер генә (ихтимал, миңа гына шулай тоеладыр 😜) бер нәрсә килеп чыга: әйтик, Кама Тамагында яшәүчеләр – каматамагылылар. Моңа карата сорау юк. Балык Бистәсе, Латин Америкасы кебекләрдә яшәүчеләрне ничек атыйбыз? Формаль яктан якын килгәндә, алар балыкбистәселе, латинамерикасылы булырга тиеш. Хет сез нәрсә әйтегез, нигәдер бу миңа һич татарча түгел кебек!
🌿 Исегездәме икән: кайчандыр этүләнечәләр, бакаяфрагычалар кебекләрне караганда да шуңа охшаш сорау килеп чыккан иде. Ул вакытта бу сүзләрне ашказаны, ишегалды ишеләрнең төрләнеше белән чагыштырган идек: ашказаннары (ашказанылар түгел), сәламәт ашказанлы кеше (ашказанылы түгел). Хәзер менә кайбер кайтоконимнарның ясалышы да боларга килеп кушылды. Бу мәсьәләне һич формаль яктан гына чишәргә ярамый кебек, сыман, шикелле.