ОТЧЕСТВО
1️⃣, отчество сүзен өнәмичә, ата исеме яклы булучыларга кушыла алмыйм. Әгәр дә минем тулы исемемне Таһир улы дип язалар икән, ата исеме кулланылган, Таһирович дип язалар икән, бу – отчество. Артыгын чәйнәп торуның кирәге юк.
2️⃣, сузык авазларга бетә торган исемнәрдән ясалган татар отчестволарының абсолют күпчелеге рус кагыйдәләренә туры килми. Хәзерге рус телендә беренче төр төрләнешле ир-ат исемнәреннән ясалган ир-ат 👨🦳👱♂👨🦰🧔 отчестволары нигезгә -ич кушымчасы кушылып ясала: Илья – Ильич, Никита – Никитич, Кузьма – Кузмич, Лука – Лукич, Иона – Ионич. Беренче төр төрләнешле ир-ат исемнәреннән ясалган хатын-кыз 👵👩🦳🧓👱♀ отчестволары басымы соңгы иҗеккә төшмәгән нигезгә -ична, басым соңгы иҗеккә төшкән нигезгә -инична кушымчасы кушылып ясала: Никита – Ники'тична, Иона – Ио'нична, ләкин Илья – Ильи'нична, Кузьма – Кузьми'нична, Лука – Луки'нична.
😣 Әлбәттә, бу кагыйдәләргә бүгенге кебек лачкылдатып төкерергә була, ләкин отчество үзе үк татарга хас әйбер түгел. Рустан отчество дигәнен алам, тик үзем теләгәнчә ясыйм дию үз-үзеңне алдаудан башка берни дә түгел.
😒 Әгәр рус теле кагыйдәләренә нигезләнсәк, ки үзебездә нигезләнерлек барыбер бернинди принцип юк, сузык авазга бетә торган исемнәрдән ясалган һәм ир-ат, һәм хатын-кыз отчестволары без күнеккән кебек килеп чыкмый. Ягъни Муса – Муси'ч, Муси'нична; Мостафа – Мустафи'ч, Мустафи'нична; Абдулла – Абдулли'ч, Абдулли'нична. Алла сүзе бихисап исемнең икенче компоненты булуын исәпкә алганда (Гобәйдулла, Кәлимулла, Шәйдулла...), сузык авазга бетә торган исемнәрнең саны бермә-бер арта.
☝️ Бүгенге юл белән барганда, мәсәлән, Муса Җәлилнең кызы Чулпан ханымның отчествосы Мусеевна русның Сергеевна калыбында ясалган һәм нигезе Муса түгел, Мусей булып чыга. Иң күп вариант, мөгаен, Гайсә исеменнән ясалган отчестволардадыр. Кемнекендер Гайсович/Гайсовна дип ясаганнар, ягъни Гайс дигәннән, кемнекендер Гайсанович/Гайсановна – Гайсаннан, кемнекендер Гайсаевич/Гайсаевна – Гайсай дигәннән, кемнекедер Гайсиевич/Гайсиевна — Гайси дигәннән. Кагыйдәгә күрә исә, Гайси'ч/Гайси'нична булыр иде.
1️⃣, отчество сүзен өнәмичә, ата исеме яклы булучыларга кушыла алмыйм. Әгәр дә минем тулы исемемне Таһир улы дип язалар икән, ата исеме кулланылган, Таһирович дип язалар икән, бу – отчество. Артыгын чәйнәп торуның кирәге юк.
2️⃣, сузык авазларга бетә торган исемнәрдән ясалган татар отчестволарының абсолют күпчелеге рус кагыйдәләренә туры килми. Хәзерге рус телендә беренче төр төрләнешле ир-ат исемнәреннән ясалган ир-ат 👨🦳👱♂👨🦰🧔 отчестволары нигезгә -ич кушымчасы кушылып ясала: Илья – Ильич, Никита – Никитич, Кузьма – Кузмич, Лука – Лукич, Иона – Ионич. Беренче төр төрләнешле ир-ат исемнәреннән ясалган хатын-кыз 👵👩🦳🧓👱♀ отчестволары басымы соңгы иҗеккә төшмәгән нигезгә -ична, басым соңгы иҗеккә төшкән нигезгә -инична кушымчасы кушылып ясала: Никита – Ники'тична, Иона – Ио'нична, ләкин Илья – Ильи'нична, Кузьма – Кузьми'нична, Лука – Луки'нична.
😣 Әлбәттә, бу кагыйдәләргә бүгенге кебек лачкылдатып төкерергә була, ләкин отчество үзе үк татарга хас әйбер түгел. Рустан отчество дигәнен алам, тик үзем теләгәнчә ясыйм дию үз-үзеңне алдаудан башка берни дә түгел.
😒 Әгәр рус теле кагыйдәләренә нигезләнсәк, ки үзебездә нигезләнерлек барыбер бернинди принцип юк, сузык авазга бетә торган исемнәрдән ясалган һәм ир-ат, һәм хатын-кыз отчестволары без күнеккән кебек килеп чыкмый. Ягъни Муса – Муси'ч, Муси'нична; Мостафа – Мустафи'ч, Мустафи'нична; Абдулла – Абдулли'ч, Абдулли'нична. Алла сүзе бихисап исемнең икенче компоненты булуын исәпкә алганда (Гобәйдулла, Кәлимулла, Шәйдулла...), сузык авазга бетә торган исемнәрнең саны бермә-бер арта.
☝️ Бүгенге юл белән барганда, мәсәлән, Муса Җәлилнең кызы Чулпан ханымның отчествосы Мусеевна русның Сергеевна калыбында ясалган һәм нигезе Муса түгел, Мусей булып чыга. Иң күп вариант, мөгаен, Гайсә исеменнән ясалган отчестволардадыр. Кемнекендер Гайсович/Гайсовна дип ясаганнар, ягъни Гайс дигәннән, кемнекендер Гайсанович/Гайсановна – Гайсаннан, кемнекендер Гайсаевич/Гайсаевна – Гайсай дигәннән, кемнекедер Гайсиевич/Гайсиевна — Гайси дигәннән. Кагыйдәгә күрә исә, Гайси'ч/Гайси'нична булыр иде.