ТУЛПАР // ТОЛПАР
Телебездә беренче иҗегендә у да, о да язылып йөри торган бер төркем сүз бар. Исемә төшкәннәре менә болар: нугыт – ногыт 🫘, нугай – ногай, курган – корган, тулпар – толпар 🐎. Я, болардан кайсы варианты дөресрәк дип уйлысыз? Теләсә кайсын күрсәтергә була ул аның, тик фәнни яктан исбатлавы гына алай җиңел түгел. Җиңел булса, бүгенгә кадәр вариантлар сөйрәлеп килмәс тә иде.
📌 Татар теле тарихында кайбер сузык авазларның күчеш кичергәне билгеле. Борынгы төрки телдәге о > татарча у; у > о̆ ; ö > ү; ү > ө; и > ӗ; э > и һәм аерым очракларда (беренче иҗектә) э > ә. Болар арасыннан безне беренче ике очрак кызыксындыра. Борынгы төрки тел белән чагыштыру мөмкин булмаганлыктан, әлеге борынгы форманы саклаган хәзерге берәр төрки тел белән чагыштыру көтелгән нәтиҗә бирә алырга тиеш. Мондый тел функциясен төрек теле үти ала дип уйлыйм.
📌 Төрек телендә сузыклар чылбыры -о-у- (-o-u-) булган сүзләргә татар телендә -у-ы- сузыклар чылбыры туры килә: oğul – угыл 👦, odun – утын 🪵, oğuz – угыз, orun – урын, otuz – утыз 3⃣0⃣, dokuz – тугыз 9⃣, sokur – сукыр 👨🦯, topuk – тубык һ. б. Димәк, төрекчә nohut яңгырашына татарча нугыт бап килә.
📌 Шулай ук төрек, үзбәк һ. б. телләр белән янәшә куеп караганда, нугай (нуг. ногай, каз. ноғай, төр. nogay, үзб. noʻgʻay) варианты татар теле үсешенә хас, о аша язылу диалекталь булганы аңлашыла.
📌 Курган сүзенең төрки телләрдәге вариантлары: каз. қорған, уйг., к.-калп. қорған, үзб. қўрғон, кырг. коргон, төркм. диал. горгон. Димәк, татарчасы курган булу табигый. Моның телебездәге корган варианты, күрәсең, корырга «төзергә» сүзе тәэсирендә барлыкка килгән (Дёрфер). Әмма асылда курганның бу фигыльгә кагылышы юк, ул кургарга, ягъни «сакларга» сүзеннән ясалган.
📌 Тулпар сүзендә бераз кыенлык бар. Булуы көтелмәгән телләрдә дә беренче иҗектә у килә: азәр. tulpar, үзб. tulpor, ком. тулпар. Әгәр югарыдагы сүзләр принцибына таянсак, татар телендә язылышы толпар булырга тиеш кебек, шулай да күпчелек норматив сүзлекләрдә ул тулпар рәвешендә теркәлгән, мин үзем дә шул язылыш яклырак. Катгыйрак фикергә килү өчен, минемчә, гарәп язуындагы текстларга карарга кирәк: әгәр искәлифтә тдан соң و язылса, димәк хәзерге язуда у язуны тарихилык белән аңлатып булачак.
📌 Әлбәттә, ялгышуым ихтимал, тик төрле язылыш вариантларын ачыклап биргән аңлатмага да юлыкканым булмады.
Телебездә беренче иҗегендә у да, о да язылып йөри торган бер төркем сүз бар. Исемә төшкәннәре менә болар: нугыт – ногыт 🫘, нугай – ногай, курган – корган, тулпар – толпар 🐎. Я, болардан кайсы варианты дөресрәк дип уйлысыз? Теләсә кайсын күрсәтергә була ул аның, тик фәнни яктан исбатлавы гына алай җиңел түгел. Җиңел булса, бүгенгә кадәр вариантлар сөйрәлеп килмәс тә иде.
📌 Татар теле тарихында кайбер сузык авазларның күчеш кичергәне билгеле. Борынгы төрки телдәге о > татарча у; у > о̆ ; ö > ү; ү > ө; и > ӗ; э > и һәм аерым очракларда (беренче иҗектә) э > ә. Болар арасыннан безне беренче ике очрак кызыксындыра. Борынгы төрки тел белән чагыштыру мөмкин булмаганлыктан, әлеге борынгы форманы саклаган хәзерге берәр төрки тел белән чагыштыру көтелгән нәтиҗә бирә алырга тиеш. Мондый тел функциясен төрек теле үти ала дип уйлыйм.
📌 Төрек телендә сузыклар чылбыры -о-у- (-o-u-) булган сүзләргә татар телендә -у-ы- сузыклар чылбыры туры килә: oğul – угыл 👦, odun – утын 🪵, oğuz – угыз, orun – урын, otuz – утыз 3⃣0⃣, dokuz – тугыз 9⃣, sokur – сукыр 👨🦯, topuk – тубык һ. б. Димәк, төрекчә nohut яңгырашына татарча нугыт бап килә.
📌 Шулай ук төрек, үзбәк һ. б. телләр белән янәшә куеп караганда, нугай (нуг. ногай, каз. ноғай, төр. nogay, үзб. noʻgʻay) варианты татар теле үсешенә хас, о аша язылу диалекталь булганы аңлашыла.
📌 Курган сүзенең төрки телләрдәге вариантлары: каз. қорған, уйг., к.-калп. қорған, үзб. қўрғон, кырг. коргон, төркм. диал. горгон. Димәк, татарчасы курган булу табигый. Моның телебездәге корган варианты, күрәсең, корырга «төзергә» сүзе тәэсирендә барлыкка килгән (Дёрфер). Әмма асылда курганның бу фигыльгә кагылышы юк, ул кургарга, ягъни «сакларга» сүзеннән ясалган.
📌 Тулпар сүзендә бераз кыенлык бар. Булуы көтелмәгән телләрдә дә беренче иҗектә у килә: азәр. tulpar, үзб. tulpor, ком. тулпар. Әгәр югарыдагы сүзләр принцибына таянсак, татар телендә язылышы толпар булырга тиеш кебек, шулай да күпчелек норматив сүзлекләрдә ул тулпар рәвешендә теркәлгән, мин үзем дә шул язылыш яклырак. Катгыйрак фикергә килү өчен, минемчә, гарәп язуындагы текстларга карарга кирәк: әгәр искәлифтә тдан соң و язылса, димәк хәзерге язуда у язуны тарихилык белән аңлатып булачак.
📌 Әлбәттә, ялгышуым ихтимал, тик төрле язылыш вариантларын ачыклап биргән аңлатмага да юлыкканым булмады.