КАЗАН КРЕМЛЕ
Рус теле орфографиясе проблемаларын хәл итәргә һич алынырга җыенмыйм, Аллам сакласың 🙅♂️. Аларның миннән башка да, меңләгән булмаса да, йөзләгән тел белгече бар. Ләкин татар орфографиясенә дә тәэсир итә торган язылышлар очрый. Шуларга кагылып китмичә мөмкин түгел 🤷♂️.
🏰 Гомере буе рус теленең язылыш кагыйдәләрен тәртипкә салу юлында хезмәт иткән мәшһүр Дитмар Розентальнең белешмәлегендә дә, аның эшен дәвам иткән Владимир Лопатинның «Как правильно? С большой буквы или с маленькой?» дип аталган сүзлегендә дә кремль сүзе «ныгытма» мәгънәсендә юл хәрефеннән языла, фәкать «Мәскәүдәге хөкүмәт резиденциясе» мәгънәсендә Московский Кремль дигәндә баш хәрефтән языла дип бирелгән.
🏰 В. Лопатинда юл хәрефеннән язылган Казанский кремль мисалы Новгородский кремль, Псковский кремль, Рязанский кремль, Нижегородский кремль дигәннәр белән бергә бирелгән. Әйе, «борынгы саклану корылмасы» буларак бу язылыш чыннан да хата түгел. Казан кремле диварлары, Новгород кремлендәге чиркәү ⛪, Псков кремле башнялары 🗼, Рязань кремленең планировкасы, Түбән Новгород кремле капкалары кебек контекстта кремль сүзе әлбәттә юл хәрефеннән языла. Ләкин Казан санап кителгән бу шәһәрләрдән бераз аерыла. Менә интернеттан мисал: Приближение окончания срока действия договора о разграничении полномочий между органами власти Российской Федерации и органами власти Республики Татарстан заставляет Казанский кремль серьезно нервничать. Яки моңа күз салыгыз: После прекращения действия договора реальная схема взаимоотношений двух Кремлей – московского и казанского – никак не поменялась. (Махсус тәрҗемә итмәдем һәм орфографияләренә кагылмадым).
🏰 Әлеге мисалларда сүзнең «корылма» турында бармавы барыбызга да ачык аңлашыла. Димәк, рус телендә дә аерым контекстларда Казанский Кремль дигәннән «Татарстан хакимияте, хөкүмәте» күз уңында тотыла, һәм бу очракта, нәкъ Московский Кремль дигәндәге кебек, ике сүз дә баш хәрефтән язылырга тиеш. Беркем дә Псков, Рязань яки мәзкүр башка шәһәрләрнең кремле аша шул төбәкнең хөкүмәтен белдерми, Мәскәү һәм Казан кремльләре аша белдерә ала.
Әйткәнемчә, рус телендә үзләре хәл итәр, ләкин татар телендә контекстка карап кремль сүзенең язылышы түбәнгечә була:
Кремль сүзен өнәмичә, кирмән дип язарга теләүчеләр үзләре теләгән вариантны сайлый ала, әлбәттә.
Рус теле орфографиясе проблемаларын хәл итәргә һич алынырга җыенмыйм, Аллам сакласың 🙅♂️. Аларның миннән башка да, меңләгән булмаса да, йөзләгән тел белгече бар. Ләкин татар орфографиясенә дә тәэсир итә торган язылышлар очрый. Шуларга кагылып китмичә мөмкин түгел 🤷♂️.
🏰 Гомере буе рус теленең язылыш кагыйдәләрен тәртипкә салу юлында хезмәт иткән мәшһүр Дитмар Розентальнең белешмәлегендә дә, аның эшен дәвам иткән Владимир Лопатинның «Как правильно? С большой буквы или с маленькой?» дип аталган сүзлегендә дә кремль сүзе «ныгытма» мәгънәсендә юл хәрефеннән языла, фәкать «Мәскәүдәге хөкүмәт резиденциясе» мәгънәсендә Московский Кремль дигәндә баш хәрефтән языла дип бирелгән.
🏰 В. Лопатинда юл хәрефеннән язылган Казанский кремль мисалы Новгородский кремль, Псковский кремль, Рязанский кремль, Нижегородский кремль дигәннәр белән бергә бирелгән. Әйе, «борынгы саклану корылмасы» буларак бу язылыш чыннан да хата түгел. Казан кремле диварлары, Новгород кремлендәге чиркәү ⛪, Псков кремле башнялары 🗼, Рязань кремленең планировкасы, Түбән Новгород кремле капкалары кебек контекстта кремль сүзе әлбәттә юл хәрефеннән языла. Ләкин Казан санап кителгән бу шәһәрләрдән бераз аерыла. Менә интернеттан мисал: Приближение окончания срока действия договора о разграничении полномочий между органами власти Российской Федерации и органами власти Республики Татарстан заставляет Казанский кремль серьезно нервничать. Яки моңа күз салыгыз: После прекращения действия договора реальная схема взаимоотношений двух Кремлей – московского и казанского – никак не поменялась. (Махсус тәрҗемә итмәдем һәм орфографияләренә кагылмадым).
🏰 Әлеге мисалларда сүзнең «корылма» турында бармавы барыбызга да ачык аңлашыла. Димәк, рус телендә дә аерым контекстларда Казанский Кремль дигәннән «Татарстан хакимияте, хөкүмәте» күз уңында тотыла, һәм бу очракта, нәкъ Московский Кремль дигәндәге кебек, ике сүз дә баш хәрефтән язылырга тиеш. Беркем дә Псков, Рязань яки мәзкүр башка шәһәрләрнең кремле аша шул төбәкнең хөкүмәтен белдерми, Мәскәү һәм Казан кремльләре аша белдерә ала.
Әйткәнемчә, рус телендә үзләре хәл итәр, ләкин татар телендә контекстка карап кремль сүзенең язылышы түбәнгечә була:
кремль 1 (тар. кальга, кирмән), мәс.: кремль диварлары, кремль манаралары; Казан кремле (корылма буларак)
кремль 2 (шәһәр тарихи архитектура комплекслары исемнәрендә икенче сүз буларак), мәс.: Псков кремле, Рязань кремле; ләкин: Мәскәү Кремле, Казан Кремле
Кремль 3 (шәһәр районы; кайбер шәһәрләрдә тарихи архитектура комплексы), мәс.: Кремль курантлары, Кремль йолдызлары
Кремль 4 (Мәскәүдә, шулай ук Татарстанда хөкүмәт резиденциясе)
Кремль сүзен өнәмичә, кирмән дип язарга теләүчеләр үзләре теләгән вариантны сайлый ала, әлбәттә.