ТИРМӘ
Кичәге көнгә әйләнеп карасак 👀, якын тарихтагы бабаларыбызның тирмәләрдә яшәгәне күренми 🙈. Ераккарак, тирәнгәрәк төшә башласак, мондый корылмаларның эзе калкыбрак чыга төсле. Һәрхәлдә, телдә тирмәгә бәйле сүзләр сакланган, сүзлекләргә 📚 теркәлгән.
🛖 Тирмәне киереп тора торган кабыргалык агачлар, ягъни тирмәнең түбәнге цилиндрик өлешен тәшкил иткән агач рәшәткә кирәгә дип атала. Түбәдәге түгәрәк коршау – (төрлечәрәк язылышта: чагарак, шаңгырак) чаңгырак, мәсәлән, «Идегәй» дастанында очрый:
🛖 Монда чаңгырагын чабарга «өйне тар-мар итәргә, туздырырга» кебегрәк аңлашыла бугай. Кирәгә башы белән чаңгыракны тоташтыра торган, тирмәнең гөмбәзен тотып торган нечкә колгалар уык дип атала (кайчакта ялгыш ук дип кулланалар).
🛖 Һава алышыну, кирәк очракта ис һәм төтен чыксын өчен тирмә түбәсендә калдырыла торган махсус тишек һәм шул тишекне томалау өчен кулланыла торган япма төннек дип йөртелгән. Тора-бара бура бурап төзелгән өйләргә күчеп беткәч, төннек сүзе «морҗасыз өйләрдә яки кара мунчаларда, төтен чыгу өчен, түшәмгә яки диварга ясалган тишек, төтен юлы» мәгънәсен алган кебек күренә. Һәм, әлбәттә, тирмә турында сүз барганда, киез дә онытылмаска тиештер.
🛖 Кайбер язмаларда, тирмә сүзен өнәп бетермичә, юрта сүзен куллануга өндиләр. Имеш, төбендә төрки сүз ята. Чыннан да, русча юрта төрки юрт/йорт сүзеннән алынган. Соңгы -а авазы изба, хата сүзләре тәэсирендә барлыкка килгән дип санала. Шулай да мин тирмәдән баш тартырга ашыкмас идем. Нишләп әле безнеке русча белән тәңгәл килергә тиеш? Аннары татарча тирмәнең русча терем(ок) сүзенә катнашы була алган дигән фикерләр бар. Һәрхәлдә, терминологик характерда булган тирмә сүзе урынына йорт дип куллану болай да күпмәгънәле йорт сүзенә тагын бер мәгънә өстәү була. Бу безгә нигә кирәк? Татарча юрта дию исә бөтенләй алынма булып чыга.
Кичәге көнгә әйләнеп карасак 👀, якын тарихтагы бабаларыбызның тирмәләрдә яшәгәне күренми 🙈. Ераккарак, тирәнгәрәк төшә башласак, мондый корылмаларның эзе калкыбрак чыга төсле. Һәрхәлдә, телдә тирмәгә бәйле сүзләр сакланган, сүзлекләргә 📚 теркәлгән.
🛖 Тирмәне киереп тора торган кабыргалык агачлар, ягъни тирмәнең түбәнге цилиндрик өлешен тәшкил иткән агач рәшәткә кирәгә дип атала. Түбәдәге түгәрәк коршау – (төрлечәрәк язылышта: чагарак, шаңгырак) чаңгырак, мәсәлән, «Идегәй» дастанында очрый:
Туктамыш хан анда әйтте:
– Әй Дөрмән би, Дөрмән би,
Котлыкыя ялган бинең
Чаңгырагын чап, – диде. –
Чабып утка як! – диде.
🛖 Монда чаңгырагын чабарга «өйне тар-мар итәргә, туздырырга» кебегрәк аңлашыла бугай. Кирәгә башы белән чаңгыракны тоташтыра торган, тирмәнең гөмбәзен тотып торган нечкә колгалар уык дип атала (кайчакта ялгыш ук дип кулланалар).
🛖 Һава алышыну, кирәк очракта ис һәм төтен чыксын өчен тирмә түбәсендә калдырыла торган махсус тишек һәм шул тишекне томалау өчен кулланыла торган япма төннек дип йөртелгән. Тора-бара бура бурап төзелгән өйләргә күчеп беткәч, төннек сүзе «морҗасыз өйләрдә яки кара мунчаларда, төтен чыгу өчен, түшәмгә яки диварга ясалган тишек, төтен юлы» мәгънәсен алган кебек күренә. Һәм, әлбәттә, тирмә турында сүз барганда, киез дә онытылмаска тиештер.
🛖 Кайбер язмаларда, тирмә сүзен өнәп бетермичә, юрта сүзен куллануга өндиләр. Имеш, төбендә төрки сүз ята. Чыннан да, русча юрта төрки юрт/йорт сүзеннән алынган. Соңгы -а авазы изба, хата сүзләре тәэсирендә барлыкка килгән дип санала. Шулай да мин тирмәдән баш тартырга ашыкмас идем. Нишләп әле безнеке русча белән тәңгәл килергә тиеш? Аннары татарча тирмәнең русча терем(ок) сүзенә катнашы була алган дигән фикерләр бар. Һәрхәлдә, терминологик характерда булган тирмә сүзе урынына йорт дип куллану болай да күпмәгънәле йорт сүзенә тагын бер мәгънә өстәү була. Бу безгә нигә кирәк? Татарча юрта дию исә бөтенләй алынма булып чыга.