БУА – БӨЯ
Мәшһүр рус лексикографы Сергей Ожегов 1956 елны Мәскәүдә В. В. Виноградов ис. Рус теле институтында ашыгыч лингвистик ярдәм күрсәтә торган хезмәт оештыра. Бу хезмәт телефон аша яки хат юллап елына биш меңнән артык мөрәҗәгать кабул итә була. Беркөнне ничектер дежурда С. Ожегов үзе утырганда, ниндидер бер сүзнең мәгънәсен төпченеп шалтыраталар. Сергей Иванович: «Хәзер, торып торыгыз 🫷, Ожеговның сүзлегеннән карыйм әле 👀», – дип, үзе төзегән сүзлеккә үрелә.
🌿 Мин, әлбәттә, Ожегов та, бөек лексикограф та түгел, ләкин күп еллар буе сүзлекләр төзү белән шөгыльләнгәч, әледән-әле ашыгыч ярдәм 🚑 күрсәткәләргә туры килә. Һәм кайбер сорауларга җавап бирер алдыннан, чыннан да, нәкъ Сергей Иванович кебек: «Хәзер, сабыр итегез, сүзлекне ачып карыйм әле», – димичә булмый.
🌿 «Буа белән бөянең нинди аермасы бар?» дип соралгач та, сүзлекләргә кереп чумарга туры килде. Дөрестән дә, сөйләшләрдә бу сүзләрне төрле мәгънәләрдә кулланалар икән. Күп очракта буа булган җирдә бөя сүзеннән, бөя булган җирдә буа сүзеннән файдаланмыйлар шикелле. Шулай да әдәби телдә аларның икесе дә үз урынын тапкан (гәрчә хәтта аңлатмалы сүзлекләрдә дә нечкәләп тормаганнар).
🌿 Димәк, бөя ул «су юлын бүлеп, су җыеп тотар өчен эшләнгән корылма», моны русча «плотина, запруда» дияргә мөмкин, буа исә – «бөя алдында җыелган су, сулык», русчасы «пруд» үзе була инде. Әгәр дә бу ике сүздән ясалган фразеологиягә күз салсак, мәгънәләрнең буталуы ачык күренә. Мәсәлән, «күп, исәпсез» мәгънәсендә булган буа буарлык сүзендә, буа ул сулык кебек аңлашыла, «хисләр ташып чыгу» мәгънәсен белдергән буасы ертылу дигәндә ничектер бөя турында сүз бара кебек.
Мәшһүр рус лексикографы Сергей Ожегов 1956 елны Мәскәүдә В. В. Виноградов ис. Рус теле институтында ашыгыч лингвистик ярдәм күрсәтә торган хезмәт оештыра. Бу хезмәт телефон аша яки хат юллап елына биш меңнән артык мөрәҗәгать кабул итә була. Беркөнне ничектер дежурда С. Ожегов үзе утырганда, ниндидер бер сүзнең мәгънәсен төпченеп шалтыраталар. Сергей Иванович: «Хәзер, торып торыгыз 🫷, Ожеговның сүзлегеннән карыйм әле 👀», – дип, үзе төзегән сүзлеккә үрелә.
🌿 Мин, әлбәттә, Ожегов та, бөек лексикограф та түгел, ләкин күп еллар буе сүзлекләр төзү белән шөгыльләнгәч, әледән-әле ашыгыч ярдәм 🚑 күрсәткәләргә туры килә. Һәм кайбер сорауларга җавап бирер алдыннан, чыннан да, нәкъ Сергей Иванович кебек: «Хәзер, сабыр итегез, сүзлекне ачып карыйм әле», – димичә булмый.
🌿 «Буа белән бөянең нинди аермасы бар?» дип соралгач та, сүзлекләргә кереп чумарга туры килде. Дөрестән дә, сөйләшләрдә бу сүзләрне төрле мәгънәләрдә кулланалар икән. Күп очракта буа булган җирдә бөя сүзеннән, бөя булган җирдә буа сүзеннән файдаланмыйлар шикелле. Шулай да әдәби телдә аларның икесе дә үз урынын тапкан (гәрчә хәтта аңлатмалы сүзлекләрдә дә нечкәләп тормаганнар).
🌿 Димәк, бөя ул «су юлын бүлеп, су җыеп тотар өчен эшләнгән корылма», моны русча «плотина, запруда» дияргә мөмкин, буа исә – «бөя алдында җыелган су, сулык», русчасы «пруд» үзе була инде. Әгәр дә бу ике сүздән ясалган фразеологиягә күз салсак, мәгънәләрнең буталуы ачык күренә. Мәсәлән, «күп, исәпсез» мәгънәсендә булган буа буарлык сүзендә, буа ул сулык кебек аңлашыла, «хисләр ташып чыгу» мәгънәсен белдергән буасы ертылу дигәндә ничектер бөя турында сүз бара кебек.
Ничек кенә булса да, әлегә бу сүзләр бер-берсе урынына кулланыла ала сыман. Гаҗәпләнерлеге дә юк: алар икесе дә бер этимоннан аерылып киткән. Ә менә мишәрнең бума диюе исә аерым юл белән ясалган булса кирәк, анда катлама, аерма, каптырма кебек сүзләрдәге -ма кушымчасы ачык абайлана.